Uit: Nederland 3. Vervalsing van de wereld.

Oktober 2026.

Kannunnik Van den Gheyn ‘heeft het 
bij herhaling over “chantage”.
Karel Mortier.

In de versie van de bisschop wordt de zaak Rechtvaardige Rechters gereduceerd tot een geldkwestie. Ze wordt gebanaliseerd. Daarom moest Arsène Goedertier afgeschilderd worden als bankroetier, als een gewone dief. De ‘justitie’ hielp het bisdom daarbij door hem failliet te verklaren. Zo werd verder onderzoek overbodig en bleef dat potje gedekt. En dat alles om te kunnen beweren dat de hele affaire Rechtvaardige Rechters een gewone diefstal was, opgezet door een criminele financier die zich in de nesten gewerkt had en dat het alleen maar om geld ging.

Dat deze lezing niet opgaat blijkt uit een verspreking van kanunnik Van den Gheyn waarmee de zaak voor de deksel-op-de-doofpot-houders enigszins ongelukkig begon. Hij was het die de geest uit de fles liet.

Het politieke en symbolische aspect van de zaak werd weggemoffeld. Geen chantage, maar gewoon geldzucht, daar ging het om. Geen mythische gebeurtenis, maar een banaal ‘fait divers’. Dat werd de officiële boodschap. We kunnen stap voor stap volgen hoe dat narratief ontwikkeld wordt.

• Eerste stap: 12 april, de dag waarop de diefstal ontdekt wordt. Nadat Van den Gheyn en koster Van Volsem vernomen hebben wat er gebeurd is, is de kanunnik ‘zo sterk geëmotioneerd dat de koster hem met beide handen moest vasthouden’ en dat ‘de trillende kanunnik herhaaldelijk vertwijfeld uitroept: ‘Mon Agneau! Mon Agneau!’, wat in het Nederlands wil zeggen: Mijn Lam! Mijn Lam! Die trillende vertwijfeling blijft in beide talen hetzelfde.
• Tweede stap. Van den Gheyn, de conservator, uitlegger, museumdirecteur van het Lam Gods, was direct na de diefstal een gevraagde commentator: ’Uitvoerig staat hij de journalisten te woord’, schrijft commissaris Mortier. En zo citeert La Flandre Libérale op 13 april zijn uitspraak: ‘Ik zou haast geloven dat het om chantage gaat.’ Mortier: ‘Hij heeft het dan bij herhaling over “chantage”.’ [1]

De kanunnik maakte daardoor van de diefstal een ideële gebeurtenis, hij tilde ze op een symbolisch niveau. Dat is een ietwat ondoordachte reactie, het is hem ontsnapt, maar vanaf het moment dat ze de zaak een beetje nuchter onder ogen hebben kunnen zien, wordt er van die chantage nooit meer een woord gerept.

Nooit meer, in het officiële verhaal.

‘Chantage’ is volgens Van Dales woordenboek: ‘het onwettig afdwingen van iets door bedreiging met openbaarmaking van ware of verzonnen feiten die de goede naam schade kunnen doen’. Mensen tegen wie het gebruikt kan worden heten ‘chantabel’? Dat is (Van Dale): ‘gechanteerd kunnende worden’.

Bedreiging met openbaarmaking? Van wat dan wel? En vooral: wie? Als je begint de Ensor-maskers af te rukken, komt er dan iemand tevoorschijn die per se mooier is dan het mombakkes? Is het op zich al niet verraderlijk dat de maskers er überhaupt zijn. Die chantage van Van den Gheyns allereerste reactie, dat is de geest die ze terug in de fles zullen moeten zien te krijgen. Maar vanaf de dag dat dat citaat in de krant verschijnt, wordt dat woord niet meer gebruikt, en er worden geen vragen over gesteld. Er bestond geen kritische pers, toen nog minder dan nu.

• Derde stap: de operatie afzwakking.

Na de publicatie in La Flandre Libérale begint Van den Gheyn een interview-offensief, stelt Karel Mortier vast. ‘Vanaf 14 april verklaart hij aan de kranten dat het om een wraakneming zou gaan…’  En de commissaris vraagt zich af waarom niemand heeft dóórgevraagd: ‘Een wraakneming slaat toch op iemand én op iets.’  [2] Mortier stelt de verschuiving vast zonder die te benoemen.

Nu ik ‘mijn koelbloedigheid herwonnen heb’, zei de kanunnik, ‘meen ik dat het kan gaan om een wraakneming’.[3] Deze uitspraak behelst een impliciete erkenning dat er ten gevolge van die verloren koelbloedigheid iets fout is gelopen. Maar wat dan wel? Waarop slaat dat zich-distantiëren, wat is het antecedent waarop gealludeerd wordt, het woord dat – nu de koelbloedigheid hersteld is – vermeden wordt? Er wordt een ander woord voor in de plaats gezet, namelijk wraakneming.

Dat is de eigenlijke tournure, want het gaat om verschillende begrippen, en om de verdoezeling van het ene ten voordele van het andere.

De gedachte alleen al dat het bisdom… chantabel zou wezen?

Hoe schreef Mortier? ‘Hij heeft het dan bij herhaling over “chantage”.’  Maar dat kunnen we maar beter vergeten, dat was gewoon een lapsus, dat eerste ogenblik.

Het slachtoffer van een wraakneming te zijn, dat is veel onschuldiger dan van chantage. De herwonnen koelbloedigheid impliceert dat er een vroegere  toestand bestaan heeft van ondoordacht spreken, dat er een verspreking heeft plaatsgevonden. Maar nu zet  ik de puntjes op de i, suggereert de kanunnik, mijn eerdere uitspraak laat ik vallen en ik poneer nu die wraakneming in de plaats, als tussenstadium tussen het nu ‘vergeten’ chantage en een gewone diefstal.

• Vierde stap: zelfs het begrip wraakneming lozen en de affaire Rechtvaardige Rechters reduceren tot een ongevaarlijke, banale diefstal. De these van de art-napping, het kunstwerk dat als gijzelaar gebruikt wordt om losgeld af te persen. Alles wordt toegespitst op dat miljoen. Goedertier wordt voorgesteld als bankier in moeilijkheden. Hoe sterker de demonisering van de voormalige koster, hoe geloofwaardiger de tournure.

Remi Claus publiceert in het voorjaar van 1935, enkele weken  na de dood van Goedertier, een brochure over hem: ‘Een tragisch-komische geschiedenis. Arseen Goedertier de man van Wetteren en het “Lam Gods”’. Claus, journalist, uitgever van een dorpskrant in Laarne, in de omgeving van Gent, ‘volksschrijver’. In Laarne kon je die dingen alleen maar zijn als pennenstok van de clerus. Om een idee te geven van de geestelijke knevelarij in die tijd volstaat het om even te grasduinen in de brieven van Gerard Walschap uit die jaren. Walschap wiens vervolging juist dan begint. Omdat hij het waagde geestelijke vrijheid op te eisen en te praktiseren en hij de totalitaire laatfeodale knevels brak.

Claus’ brochure druipt van de kruiperigheid om de clerus te behagen en van nauwelijks gecamoufleerde nijd op Goedertier. Claus is in hoge mate rancuneus tegenover de rijke financier die niet alleen in dure kleren en met een ‘lederen aktetas’ rondliep, maar die zelfs een auto had en een portefeuille vol bankbiljetten.

De brochure kwam van pas om de aandacht af te leiden van de symbolische kant van de zaak. Arsène Goedertier, die hoe dan ook een steunpilaar was van het systeem was geweest, wordt opgeofferd om het bisdom uit de vuurlijn te halen.

Terug naar de ongefilterde chantage. Wat was het, dat er aan het licht kon komen? Waarmee de bisschop chantabel was?

De bisschop zal blijven herhalen dat hij de zaak onderhands zou hebben opgelost als de overheid hem had laten begaan. De bisschoppelijke materialistische versie doet nog altijd opgeld.

[Het vervolg van dit hoofdstuk staat in Nederland 3, dat binnen niet onafzienbare tijd zal verschijnen.]

[1]  Karel Mortier, De verdwenen rechters. P. 31 en 32.

[2]  Mortier, o.c. 32.

[3]  Mortier, t.a.p.